Budama Teknikleri ve Şekillendirme

Elinde makasla ağacın karşısında durup "şimdi nereden keseceğim?" diye düşündüyseniz, doğru yerdesiniz. Budama, bahçeciliğin en çok korkulan işi çünkü kesilen dal geri gelmiyor. Ama işin özü birkaç basit kurala dayanıyor ve o kuralları anladığınızda karar vermek şaşırtıcı derecede kolaylaşıyor.

Budama neden gerekli? Kesmesem olmaz mı?

Olur, ama sonuçlarına katlanmak gerekir. Budanmayan bir meyve ağacı birkaç yıl içinde iç kısımları gölgede kalan, sık dallı bir yumağa dönüşür. Güneş girmeyen yerde meyve olgunlaşmaz, hava dolaşmayan yerde mantar hastalıkları yerleşir. Çalılarda ise yaşlı dallar çiçek üretmeyi bırakır; bitki büyür ama giderek daha az çiçek açar.

Budamanın dört işi var: ölü ve hasta dokuyu almak, ışığı ve havayı içeri sokmak, bitkiye şekil vermek ve meyve/çiçek üretimini teşvik etmek. Her kesimden önce "bu dalı hangisi için kesiyorum?" sorusuna cevabınız varsa doğru yoldasınız demektir.

Ne zaman budanır? Kış mı, yaz mı?

En sık sorulan soru bu ve cevabı bitkinin türüne göre değişiyor. Genel kural şu: kışın budarsanız bitkiyi büyümeye teşvik edersiniz, yazın budarsanız büyümeyi frenlersiniz. Uyku döneminde kesilen dalın yerine bitki ilkbaharda güçlü sürgünler verir, çünkü kökteki enerji daha az sayıda tomurcuğa dağılır.

Çiçekli çalılarda ise zamanlamayı çiçeklenme belirler. Bitki geçen yılın dalında çiçek açıyorsa (leylak, forsitya, yaseminlerin çoğu), kışın budamak o yılın çiçeklerini çöpe atmak demektir. Bunları çiçekten hemen sonra budarsınız. Bu yılın yeni sürgününde çiçek açanlar (ortanca türlerinin bir kısmı, gül) ise geç kış–erken ilkbaharda budanır.

Kesimi tam olarak nereden yapacağım?

Bu, tekniğin kalbi. İki tür kesim var:

• Seyreltme kesimi: Dalı çıktığı yerden, tamamen alırsınız. Bitkinin şeklini bozmaz, ışık ve hava girmesini sağlar. Yeni başlayanların ağırlıklı olarak kullanması gereken yöntem budur.
• Kısaltma kesimi: Dalın ucundan bir bölümünü alırsınız. Kestiğiniz noktanın hemen altındaki tomurcuklar patlar ve orada yoğun bir sürgün kümesi oluşur. Şekil vermek için gerekli ama aşırıya kaçarsanız çalımsı, karmakarışık bir taç elde edersiniz.

Dalı gövdeden alırken tam dibinden değil, dal yakası denen kabarık halkanın hemen dışından kesin. O yaka, yarayı kapatan dokuyu üretir; onu keserseniz yara yıllarca açık kalır. Kısaltma yaparken de dışa bakan bir tomurcuğun yaklaşık yarım santim üzerinden, hafif eğik keserek suyun tomurcuğa akmasını engelleyin.

Kalın dallarda üç aşamalı kesim şart: önce alttan bir çentik açın, sonra biraz ileriden üstten kesip dalı düşürün, en son kalan güdüğü yakadan temizleyin. Tek hamlede keserseniz dal kendi ağırlığıyla kopar ve gövdeden koca bir kabuk şeridi söker.

Genç ağaçta şekillendirme nasıl olur?

Bir meyve ağacının ilk üç-dört yılı, ömrünün geri kalanını belirler. İki temel form var: tek bir lider dalın yukarı gittiği merkezi lider formu ve merkezi boşaltıp yanlara açılan goble (vazo) formu. Elma-armutta lider form, şeftali-kayısıda vazo form yaygındır.

Hangisini seçerseniz seçin, ilkeler aynı: gövdeden 45-60 derecelik açıyla çıkan dalları koruyun, dar açılı olanları atın çünkü meyve yükünde yarılırlar. Yukarı dik fırlayan obur sürgünleri, içe doğru büyüyenleri, birbirine sürtenleri ve kökten gelen dip sürgünlerini kaldırın. Ana dallar arasında dikey mesafe bırakın ki alttaki üsttekini gölgelemesin.

Sık yapılan hatalar neler?

1. Bir seferde çok kesmek. Tacın dörtte birinden fazlasını almak bitkiyi şoka sokar; ertesi yıl kontrolsüz obur sürgün patlaması yaşarsınız.
2. Güdük bırakmak. Kuruyan güdük mantar için giriş kapısıdır.
3. Kör veya kirli alet. Ezilmiş kesim yarası iyileşmez. Bahçe makasını bileyin, hastalıklı bitki arasında geçerken alkolle silin.